Het leven van de geest (vert. Dirk De Schutter en Remi Peeters)

In “Het leven van de geest” zijn drie vertaalde boeken van Hannah Arendt (1906-1975) gebundeld. “Denken” en “Willen” verschenen oorspronkelijk onder de titels ‘Thinking’ en ‘Willing’ in haar boek “The Life of the Mind” (1971). Het derde luik “Oordelen” bundelt meerdere teksten van de joods-Amerikaanse filosofe, maar bevat vooral haar dertien colleges over de politieke filosofie van Immanuel Kant. Die lijvige editie draagt bij aan het toegankelijk maken van de nalatenschap van een groot denker in ons taalgebied. Ze verwierf wereldfaam met haar ontnuchterende boek “Eichman in Jeruzalem” (1963) en met het werk “De menselijke conditie” (1958). In dat laatste had ze drie menselijke activiteiten onder de loep genomen: arbeiden (labor), werken of vervaardigen (work) en handelen (action). In “Het leven van de geest” ontvouwt ze op een gelijkaardige manier de drie capaciteiten van de menselijke geest: denken, willen en oordelen. Tot haar dood bleef ze aan dat hoofdwerk schrijven en schaven. Het laatste deel over het oordelen bleef onvoltooid, maar de al genoemde colleges over Kant kunnen als belangrijke voorstudies worden beschouwd, samen met andere teksten over het totalitarisme, Socrates en Lessing waarin het eveneens over ons oordeelsvermogen gaat. Het denken is gebaat bij afzondering en wordt gekenmerkt door een vertrek uit de wereld. Het oordelen daarentegen verlaat de wereld juist niet, maar trekt er zich slechts tijdelijk uit terug om het geheel te overschouwen en er weer naar terug te keren. Is het denken een individueel zelfgesprek, dan is het oordelen volgens Arendt juist een gemeenschappelijk gebeuren. Waar ik me bewust word van de beperkingen van mijn eigen perspectief, zal ik op zoek gaan naar de kijk van anderen op de zaak. Het is gevaarlijk voort te gaan op het oordeel van één mens, daarom moet je een beroep doen op mensen in het meervoud. Het oordeelsvermogen sticht zo intersubjectiviteit en gemeenschappelijkheid en maakt ons weerbaar tegenover de grootschalige leugens in het publieke debat. Samen zoeken we de waarheid die bevrijdt, tegen alle demagogie en fake news in. Dat streven naar consensus bewerkt tegelijk onpartijdigheid en belangeloosheid. Het gezond verstand komt zo bovendrijven, maar in de moderniteit is die ‘common sense’ helaas onder druk komen te staan en ondergesneeuwd geraakt. Het gevolg is de vervreemding die veel mensen ervaren. Wat zich in de wereld voordoet, is voor hen niet meer normaal, niet meer gezond, niet meer gedragen, onverstandig en onzinnig. Daardoor wordt de mens teruggeworpen op zichzelf. We zijn losstaande individuen geworden, die de verbinding met de wereld verloren zijn, want we begrijpen de wereld niet meer. Dat maakt ons bijzonder kwetsbaar en vatbaar voor ideologische indoctrinatie. Vandaag klinkt opnieuw de totalitaire verleiding. Nepnieuws en alternatieve feiten alom. We kennen het verschil niet meer tussen feit en fictie, tussen waar en onwaar, tussen goed en kwaad. We staan naakt. Hoe is het zover kunnen komen? En vooral: wat valt eraan te doen? Hoe kan het gezond verstand terug de bovenhand halen? In de tijd van Arendt bestond artificiële intelligentie nog niet. Haar boodschap is daardoor nog urgenter: we mogen ons als mens onze capaciteiten om te denken, te willen en te oordelen niet laten ontnemen! Als we onze geest uitschakelen, dan zijn we inderdaad verloren. Het is de hoogste tijd om rode lijnen en ethische grenzen te trekken en om de menselijke geest in ere te herstellen. Misschien is daarbij zelfs wat meer burgerlijke ongehoorzaamheid en verzet gewenst.