Kunsthistorica Wendy Wauters werd bekend met het goed ontvangen ‘De geuren van de kathedraal’ (2023), een publieksversie van haar bekroond proefschrift over de belevingswereld van de middeleeuwse kerkgangers. In het voorliggende ‘Lijf der zotheid’ exploreert ze uitgebreid de omgang met ‘Lichaam en geest in de late middeleeuwen’.
In de proloog vertelt Wauters hoe ze een decennium geleden gefascineerd geraakte door ‘De keisnijding’ van Jheronimus Bosch uit het begin van de 16de eeuw. Was dit bedoeld als spot of als waarschuwing? En geloofden mensen vroeger werkelijk dat zotheid als een kei uit het hoofd kon worden gesneden? In haar zoektocht naar antwoorden vond Wauters tussen het midden van de 15de en het begin van de 17de eeuw meer van dat soort beelden, waarin lijven aan de meest absurde behandelingen worden onderworpen. Groteske fantasieën van fictieve operaties bleken bijzonder populair in de lange 16de eeuw: ze sierden prenten en schilderijen en werden uitgebeeld tijdens feesten en optochten. Maar wat was er gestoeld op realiteit en wat was een uitvinding van de kunstenaar? Welke elementen werden uitvergroot ter vermaak of lering van de kijkers en wat was compleet verzonnen? Dit onderscheid was voor de meeste toenmalige mensen duidelijk, want de beelden werden gemaakt voor en blijkens hun verspreiding gesmaakt door een breed publiek. Voor ons echter blijkt het ontrafelen van feit en fictie, de mengeling van medische overtuigingen, religieuze denkbeelden en maatschappelijke fricties een huzarenstuk.
Wauters wil door bovenstaande vragen te ontrafelen nagaan hoe mensen toen dachten over lijf en leden. Haar werk is een afspiegeling van haar niet-lineaire zoektocht naar samenhang en betekenis. Wel vormen de beelden steeds weer het begin- en eindpunt van achttien hoofdstukken, die telkens uitgaan van een beeldmotief. Maar de weg van analyse en interpretatie van een universum waarin lichaam en geest intensief met elkaar verweven waren, verloopt nooit in een rechte lijn. Tijdens het heen en weer dwalen tussen geneeskunde uit het dagelijks leven en taferelen met fictieve behandelaars ontstaat er een wisselwerking waarin de omgang met deze beelden iets leert over de manier waarop mensen toen hun lichaam en geest begrepen. Wauters benadrukt dat zo’n benadering een open geest vraagt om de beelden niet vanuit vooropgezette denkkaders tegemoet te treden.
Het boek vertrekt dan ook niet vanuit één onderzoeksvraag, maar vanuit verwondering en nieuwsgierigheid over vreemde beelden en passeert gaandeweg langs honderden onderzoeksvragen. Wauters meandert via deelonderzoeksvragen naar partiële conclusies omtrent de verschillende beeldmotieven. In de epiloog wijst ze nogmaals op de moeilijkheid van de interpretatie van deze voorstellingen door onze ingesleten denkbeelden.
Het boek hangt samen met de lancering van een iconografische beeldbank, www.fictionalhealing.be, om keisnijders en andere vaak onderbelichte beeldmotieven te ontsluiten voor onderzoekers en een breed publiek. Een verantwoording en een overzichtskaart vooraan, kleurenillustraties in de tekst en achteraan bronverwijzingen, bibliografie, beeldverwijzingen en een beknopt register vervolledigen deze intrigerende historische monografie, die de lezer meeneemt in het hoofd van de late middeleeuwers.