Vanaf de vroegste tijden proberen mensen te begrijpen hoe hun wereld in elkaar steekt. Ze ervaren de werkelijkheid in het verloop van de tijd, in de afwisseling van dag en nacht en in de opeenvolging van de seizoenen. Maar toch is er steeds het vermoeden dat er daarachter een diepere waarheid verborgen ligt, waarover ze allerhande theorieën ontwerpen. En ten slotte gaan ze op zoek naar orde in de chaotische verzameling gebeurtenissen in het verleden. Ze beoefenen ‘historie’, zoals de vader van de geschiedschrijving, Herodotus, het noemde. Tijd, waarheid en geschiedenis zijn dan ook dimensies van de manieren waarop we het leven, de wereld en onszelf proberen te begrijpen. Ze hangen ook onderling nauw samen, getuige ‘Veritas filia temporis’ (De waarheid is een dochter van de tijd) en ‘Historia magistra vitae’ (Geschiedenis is de leermeesteres van het leven).
Geïnspireerd door een schilderij van Francisco Goya van rond 1800, ‘De Waarheid, de Tijd en de Geschiedenis’, exploreert Piet de Rooy die drie pijlers of sleutels aan de basis van onze interpretatie van de wereld en waarop we onze speculaties bouwen. De auteur is emeritus-hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en specialist Nederlandse cultuurgeschiedenis en politieke cultuur en was voorzitter van de commissie-de Rooy voor het Nederlandse geschiedenisonderwijs.
De Rooy structureert zijn werk in drie delen. In het eerste deel onderzoekt hij het fenomeen van de tijd, hoe we ons daarvan bewust werden en er vat op kregen en hoe we de tijd onderwierpen aan klok en kalender, om daar vervolgens onszelf aan te onderwerpen. In het tweede deel behandelt hij het zoeken naar waarheid. Hij laat zien hoe we eeuwenlang de Bijbel als de ultieme waarheid beschouwden, met kettervervolging en heksenwaan als schaduwzijden. Vervolgens hoe we ons van het magisch-religieuze denken losmaakten, maar van de vrijheid van de verlichting gebruik maakten om nieuwe, maar niet altijd rationele verhalen, zoals complottheorieën, te maken. In het meest betekenisvolle en relevante derde deel toont De Rooy hoe de geschiedenis(wetenschap) in dat enorm aantal gebeurtenissen en ervaringen orde en patronen probeert te onderkennen en hoe we onze collectieve herinneringen vastleggen, maar ook bepalen wat we beter kunnen vergeten. Hij besluit dat het uiteindelijk vooral gaat om – met de woorden van Marc Bloch – ‘comprendre’, begrijpen.
De Rooy maakt een zwerftocht door het verleden. Hij ziet zich eerder als een schilder, die zijn werk toets voor toets opbouwt en voortdurend bijkleurt. Hij meandert associatief door de geschiedenis, maakt Homerische uitweidingen en bewandelt ook zijpaden met tal van wonderlijke anekdotes en merkwaardige inzichten. Wanneer de lezer de grote lijn dreigt te verliezen, recapituleert hij op tijd en stond. Zijn werk berust op een omvangrijke belezenheid, getuige de meer dan tweehonderd bladzijden noten, die niet zelden een alinea beslaan. Het is het werk van een emeritus, die vrij is van bureaucratische rompslomp en de vrijheid heeft gevonden om de geschiedenis te schrijven van wat hem mateloos interesseert.
Het boek wordt afgesloten met een omvangrijk notenapparaat van meer dan tweehonderd bladzijden en een personenregister. Laat ons hopen dat het niet blijft bij dit boek, dat zou kunnen doorgaan als het geestelijk testament van een erudiete hoogleraar.