De witte dame van de mijn (vert. Arie van der Ent)

‘De witte dame van de mijn’ is een roman van de in Berlijn wonende Russische schrijver Sergej Lebedev (1981). Vier personages beleven in een mijndorp bij de stad Donetsk een tijdsbestek van vijf dagen, voor en na de fatale 14de juli 2014. Toen werd een toestel met vooral Nederlandse passagiers door Russische separatisten boven de Donbas neergeschoten. De Maidan-revolutie had in februari van dat jaar haar beslag gekregen, Rusland had de Krim geannexeerd en had soldaten en oorlogsmaterieel in dit grensgebied gedropt. De jonge Jeanne zag hoe haar formidabele moeder, de witte dame uit de titel, wegkwijnde alsof zij de catastrofe had aangevoeld. Zij was de wasvrouw van de inmiddels gesloten steenkoolmijn en een toonbeeld van plichtsbewuste ijver. De chaotische politieke omwentelingen hadden haar onaangetast en onkreukbaar gelaten. Deze “witte dame” werd gerespecteerd en gewantrouwd. Haar wegkwijnen laat het dorp verslonzen en laat haar dochter boos en gedemoraliseerd achter. Valet is een buurjongen die russificeerde toen hij een postje kreeg bij de oproerpolitie in Moskou. Na de moord op een zwerver had hij het dorp onder druk van Marianne moeten verlaten. De verweesde Jeanne zal het voorwerp van zijn wraak zijn. “De generaal” is een veteraan van militaire acties in Tsjetsjenië en die met kennis van Sovjet- en andere dossiers niet van naïveteit kan beschuldigd worden. Tenslotte is er “de ingenieur”, zoon van een paleontoloog en de idealistische bouwer van de mijn, maar die met andere vermoorde joden een massagraf vult in een hermetisch afgesloten “vergeten” mijnschacht. Hier spreekt een spook met kennis van een historische gelaagdheid die overeenkomt met de “stratificatie” van lijken in de mijn: slachtoffers van de burgeroorlog, door Stalin uitgeschakelde kameraden en door de Einsatzkommandos doodgeschoten joden en Russische krijgsgevangenen. “Wij zijn de taalloze verschrikking van het Europese onderbewustzijn. Zijn diepste kelder waar, zoals in een leprozenkolonie, het ongeneeslijke verleden ligt opgesloten.” Als de lijken en hun bezittingen uit het stukgeschoten vliegtuig op het dorp en vele kilometers rondom neerkomen, is verzwijgen, dat beproefde wapen van Poetin en Sovjets, niet meer mogelijk. Valet vindt een uit het vliegtuig gevallen rode lipstick waarmee hij Jeanne wil verleiden, dan verkrachten, wellicht vermoorden. Laat Jeanne zich verleiden of neemt zij toch de draad van haar moeder op? Sergej Lebedev schreef een boek dat “spookt” en indruk maakt door zijn beeldende kracht en de metafysische verruiming van een politiek conflict. Zijn zware symboliek en zijn mystieke duiding van het kwade dat in de spanne van een eeuw zo vele gestalten heeft aangenomen in deze grensstreek tussen Oost en West, klinkt soms wel zwaar op de hand. Lebedev wordt soms met Solzhenitsyn vergeleken. De geschiedenis van Oekraïene is nu eenmaal geen licht verteerbare kost.