Fantastische nacht en andere verhalen (vert. Ria van Hengel)

Toen Stefan Zweig (°1881) in 1942 samen met zijn tweede echtgenote zelfmoord pleegde, nadat hij al jaren voor de nazi’s op de vlucht was, wist hij ongetwijfeld dat Duitsland de oorlog had verloren. Maar deze humanist wist ook dat de “wereld van gisteren”, zijn wereld, onherroepelijk voorbij was. Dat schreef de Australische essayist Clive James. Zweig was één van de meest succesrijke “ernstige” auteurs van zijn tijd en was bevriend met een indrukwekkend aantal illustere schrijvers en intellectuelen. Zijn autobiografie ‘De wereld van gisteren’ is een klassiek werk gebleken en als populair biograaf is hij nog altijd niet vergeten. Maar hij heeft ook vele verhalen geschreven. Het zijn, door hun omvang, eerder kloeke novellen. ‘Fantastische nacht en andere verhalen’ bevat er achttien, van verschillende lengte, gelukkig met telkens de datum van verschijnen, maar jammer genoeg niet in chronologische volgorde. Het oudste verhaal dateert van 1907, het laatste, de beroemde ‘Schaaknovelle’, is in het jaar van zijn dood verschenen. Stefan Zweig was een geassimileerde Weense jood. Hij beweerde  dat het net Hitler was die hem van zijn jood-zijn bewust had gemaakt. In  ‘Boekenmendel’ wordt een oude joodse man en vaste klant in een Weens café opgepakt en opgesloten. Dat gebeurt tijdens de Eerste Wereldoorlog en omdat hij de Duitse nationaliteit niet bezat. In de andere verhalen komt dit joodse bewustzijn nauwelijks of slechts zijdelings aan de oppervlakte. In het aangrijpende ‘De onzichtbare verzameling’ worden de kostbare oude tekeningen van een blinde verzamelaar door zijn familie stuk voor stuk verkocht. De man is zich niet bewust van het bedrog noch van de naoorlogse inflatie die  dit alles heeft veroorzaakt. De personages zijn bij Zweig meestal adellijke of burgerlijke renteniers, kunstenaars of hogere ambtenaren op bezoek in kuuroorden of luxueuze hotels. “Een rode draad in Zweigs verhalen wordt gevormd door seksualiteit en erotiek” schrijft  Ria van Hengel in een nawoord. In ‘Brief van een onbekende’ “stalkt” een vrouw jarenlang een schrijver en gewezen buurman, die haar als kind had gefascineerd en die zij als jonge vrouw had verleid.  Als hun beider kind is overleden en zij haar zelfmoord voorbereidt, schrijft zij hem een brief, terwijl hij van haar identiteit en haar gevoelens geen weet had. In ‘Brandend geheim’ wordt  de moeder van een kind op de drempel van de adolescentie verleid door een jonge edelman die het jongetje als “go-between”gebruikt. Maar dat loopt verkeerd af. Het jongetje hunkert naar de vriendschap van de jonge baron en voelt zich verraden door moeder en minnaar als hij vaagweg en intuïtief vermoedt wat er aan de hand is. Zweig neemt de lezer in de eerste bladzijden van zijn verhalen onweerstaanbaar op sleeptouw met zijn ritmische verteltrant, zijn atmosferische charme en zijn aanvoelen en inzicht. Maar zijn psychologische ontledingen worden vaak omslachtig, en missen, ook verhaaltechnisch, de subtiliteit van Henry James, een andere kenner van de ontwakende kinderziel. In ‘Fantastische nacht’ krijgt het Freudiaanse thema van de seksualiteit een klassengebonden aspect. Hier en ook elders is avontuurlijkheid verbonden met gevaar en met het opzoeken van duisterder regionen, buiten het keurslijf van de burgerlijke maatschappij. In de verhalen ‘Vierentwintig uur uit het leven van een vrouw’ en ‘Angst’ zijn het burgerlijke vrouwen die kennismaken met de morele en maatschappelijke afgronden van “onbewaakte” seksualiteit. Tenslotte is er de bekende ‘Schaaknovelle’. Stefan Zweig schreef het als een laatste eerbetoon aan de inventieve weerbaarheid van de belaagde mens en aan de menselijke geest die zich verzet tegen hebzucht en domheid. De verhalen van Stefan Zweig zijn nog altijd boeiend en leesbaar en, wat vaak een gunstig teken is, zeer geschikt om voor te lezen.