Afscheid van Zsömle (vert. Mari Alföldy)

“Ik zal geen hout meer op het vuur doen”. Zo begint ‘Afscheid van Zsömle’, een roman uit 2024 van Laszlö Krasznahorkai, gepubliceerd net voor hij in 2025 de Nobelprijs voor literatuur ontving. Aan het woord is Josef Kada, een stokoude Hongaarse weduwnaar die in zijn berghut tussen etnische Slowaken “niet meer meedeed met het leven”. Zijn enige gezelschap is zijn hondje Zsömle. Brood, melk en wijn vormen zijn karige dieet. Het gerucht dat hij een zwaard bezit, hem geschonken door de Koningin van Engeland, lokt een aantal mannen naar zijn woning. Ook al zijn ze niet onmiddellijk welkom, ze luisteren gretig naar zijn sterke verhalen. Josef beweert “de kleinzoon van een kleinzoon van Dzjengis Kahn” te zijn, en de nakomeling van de laatste koning van Groot-Hongarije uit het huis van Arpad, voordat de verraderlijke Oostenrijkse Habsburgers zich van de troon meester maakten. De Hongaarse regent Miklos Horthy zou hem in volle oorlogstijd zelfs clandestien tot koning hebben gekroond. Josef of “oom Jozsi” droomt inderdaad van een hersteld Groot-Hongaars koninkrijk “waar het de plicht van de koning zal zijn om het geluk van alle onderdanen te garanderen.” Geen absolutistisch, constitutioneel of ceremonieel maar een moreel koningschap “onder de bescherming van de Heilige Maagd en de Heilige Kroon”. De droom doet hem opveren, maar de concrete politiek vindt hij een “onoverzichtelijk en onontwarbaar kluwen”. Hij is oud en houdt niet van geweld. Het enthousiasme van zijn toehoorders is niet zo wereldvreemd. Zij gebruiken “oom Jozsi” als de stroman voor een omwenteling. De wapens liggen al klaar op een geheime plek. Een samenzwerende historicus heeft een legitieme stamboom gefabriceerd. Oom Jozsi weet van niets. Na de arrestatie van de samenzweerders wordt hij weggevoerd en verdwijnt hij na een obscuur proces in een psychiatrische instelling, terwijl hij zijn onschuld staande houdt (net als Josef K.?). Slechts terloops duikt het gerucht op dat Josef Kada een Hongaars Wehrmacht officier zou zijn en dat hij later, als onderhoudsman snuffelend in oude archieven en geestelijk gestoord door een granaatwonde aan zijn hoofd, zijn koningsverhaal bijeen heeft gefantaseerd. Een vrouw blijft hem uiteindelijk trouw, net als de zanger en liefhebber van oude ballades, die verrassend genoeg Lacsi of Laszlö Krasznahorkai heet. “Afscheid van Zsömle’ houdt een complexe maar overtuigende eigen toon aan. De satire raakt vermengd met een gevoel van weemoed en vergeefsheid en het geheel baadt in sfeer van groteske humor. Het realisme en de details behoeden de satire voor schematische abstractie en maken het geheel menselijker. Dat Krasznahorkai niet van punten houdt, wel van komma’s, is bekend, maar dat ontbreken hindert de lectuur niet. Enige kennis van de Hongaarse geschiedenis is wel vereist. Zo is Josef verliefd op de actrice Zita Szeleczky en dweept hij met de al even populaire dichter Albert Wass, twee bekende figuren uit de Hongaarse collaboratie. Samen met nog wat namen en gebeurtenissen hadden ze achteraan wat toelichting mogen krijgen.